ACHTERGROND


Regeneratieve landbouw. Is dat de oplossing?

Duurzame landbouw, kringlooplandbouw, biologische landbouw. En nu komt ook de regeneratieve landbouw langzaam op.

De achteruitgang van de biodiversiteit is alarmerend. Ook klimaatverandering valt niet meer te ontkennen. De landbouw zou zowel medeveroorzaker als onderdeel van de oplossing zijn. In die wirwar van ecologisch verantwoorde begrippen duikt ook steeds vaker de term regeneratief op. Wat is het en is dat de oplossing?

Regeneratieve landbouw is een landbouwsysteem dat een stapje verder gaat dan biologisch, kringloop of duurzaam. Biologisch gaat voor veel mensen vooral om het weglaten van kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen. Duurzaam is een algemeen begrip wat meestal staat voor een landbouwsysteem dat je lang kunt volhouden met zo min mogelijk verliezen. En kringloop? Tja, deze term is niet vervuld van een echt grote ambitie…

Regeneratieve landbouw moet vooral een proces van herstel inzetten. De holistische benadering is gericht op het verbeteren van de bodem, biodiversiteit, waterhuishouding, koolstofvastlegging en zelfs van sociale en economische aspecten. Ook hier heeft het verbeteren van de bodem de topprioriteit. In 2018 is er zelfs een organisatie opgericht die boerderijen een certificaat kan verlenen, dat de afkorting RCO (Regenerative Organic Certified) draagt.

Oppervlakkig frezen in combinatie met en de toediening van fermenten bij de familie Westers in Hornhuizen.


Geschiedenis

De term regeneratief is afkomstig van het Rodale Institute in de VS. Dit instituut is min of meer de geboorteplaats van de biologische landbouw. Nog altijd is het een vooruitstrevend instituut voor onderzoek en educatie op dit vlak. Robert Rodale introduceerde in 1980 de term regeneratief, omdat hij geloofde dat de meeste mensen liever leven in een omgeving die zich verrijkt en verbetert dan in een gewoon duurzame omgeving.

Voor sommigen zal regeneratief wellicht overkomen als wéér een nieuwe term voor een duurzame landbouw. Voor andere telers is het de inspiratie om het bedrijf breed en fundamenteel te veranderen. Steeds vaker zien boeren de voorbeelden. Denk bijvoorbeeld maar eens aan de film Kiss the Ground die in 2020 verscheen en op Netflix is te bekijken. Verschillende elementen in de aanpak van regeneratief moeten elkaar versterken. Zo kun je tijdens het verbeteren van de bodem het koolstofgehalte opbouwen, de biodiversiteit vergroten en de waterhuishouding verbeteren. Ook begrazing, strokenlandbouw of agroforestry past prima bij regeneratieve landbouw. Maar ook nu is het verbeteren van de bodem topprioriteit.

Strokenteelt en agroforestry

Laten we voorop stellen dat strokenteelt en agroforestry niet per se onderdeel uitmaken van een regeneratieve aanpak. Het zijn echter wel voorbeelden van systemen die voor dit systeem meerdere voordelen hebben. Zo neemt de biodiversiteit bij strokenteelt of het planten van houtachtige gewassen duidelijk toe. Ook wordt de waterhuishouding verbeterd. En ook de weerbaarheid tegen extreem weer is groter. Bij agroforestry gaat het over het combineren van bomen of struiken in landbouwsystemen. Hierdoor verbetert de biodiversiteit op veel vlakken: zowel de hoeveelheid insecten, regenwormen als vogels neemt toe.

Ook zou er een extra bron van inkomsten mogelijk zijn. Denk maar eens aan de verkoop van fruit, noten of biomassa. Agroforestry kan een aanzienlijke bijdrage leveren aan het vastleggen van koolstof en is daarom zelfs erkend in het Kyoto-protocol. Net als bij strokenteelt vergroot ook agroforestry de weerbaarheid tegen extreem weer. Dit is logisch omdat de stroken gewassen of bomen de waterinfiltratiecapaciteit sterk verbeteren als delen van het perceel zijn verdicht. Een neveneffect hiervan is dat de emissie van lachgas (300 keer sterker dan het broeikasgas CO2) afneemt. Lachgas ontstaat door denitrificatie wanneer de bodem te weinig zuurstof bevat.

Regeneratieve bodembewerking

Prioriteit bij een regeneratief landbouwsysteem is de bodemgezondheid. Bodemgezondheid heeft direct een effect op de plantgezondheid en de gezondheid van voedsel. Om de bodemgezondheid te verbeteren, zijn veel maatregelen mogelijk. Minimale bodembewerking, maximale begroeiing en een gezonde vruchtwisseling zijn daarbij belangrijke aandachtspunten. Akkerbouwers die al NKG toepassen, willen de grond nu al vaak nóg minder bewerken en nóg meer bedekt houden. In Duitsland zijn dan ook al meer dan 600 boeren gestart om hun bodem op een regeneratieve manier te bewerken. Deze aanpak gaat een stuk verder dan de normale praktijken rondom minimale grondbewerking. Volgens deze methode wordt de groenbemester in het voorjaar weggewerkt met een frees. En er worden fermenten en een zogenoemde compostthee toegepast. In Nederland werkt ook al een kleine groep bedrijven volgens deze principes.

Praktijkvoorbeelden

Boerderijen die regeneratieve principes breed toepassen zijn vooral te vinden bij kleinschalige bedrijven die zich direct op de consument richten. De verschillende boerderijen van De Herenboeren bijvoorbeeld. Deze kleinschalige boerderijen zijn door de aandacht voor natuurontwikkeling, integratie van vee en houtige gewassen op een breed vlak bezig met de regeneratieve principes. Sociale aspecten, zoals een eerlijke betaling voor boeren en langetermijnafspraken zijn hier het vertrekpunt.

Het bedrijf Horaholm van de familie Westers in Hornhuizen (Gr.) is één van de eerste bedrijven die de werkmethode van regeneratieve bodembewerking toepaste in Nederland. Daarbij werden de ondernemers geïnspireerd door voorbeelden uit Duitsland en Oostenrijk. Inmiddels werkt de familie Westers al vijf jaar met een Maschio-biofrees waarmee de groenbemesters in het voorjaar oppervlakkig worden weggefreest. Tijdens het frezen worden fermenten op de groene delen gespoten. Het proces wat hierop volgt - de oppervlaktecompostering - is een belangrijke fase. Door een goede vertering wordt het bodemleven gevoed. Na opkomst start het bedrijf met de toepassing van compostthee. De fermenten, maar ook de compostthee wordt op het bedrijf geproduceerd. Hoewel het bedrijf al zo’n 15 jaar niet ploegt, zien ze sinds het toepassen van dit systeem een duidelijke verbetering van de bodemstructuur en het humusgehalte.

Tot slot

Regeneratief. Het lijkt meer dan een modewoord. Regeneratief lijkt zowel een beweging als een gedachtegoed te worden met een duidelijk doel: niet het verduurzamen van de landbouw, maar het herstellen of verbeteren ervan. Niet klimaatneutraal maar Reverse Climate Change ofwel omgekeerde klimaatverandering. De tijd is er rijp voor.